U-carmen e-khayelitsha
Zuid-Afrika, 2005, 122 min, Mark Dornford-May
De sensuele Carmen is nogal opvliegend en heeft een ambivalente relatie met haar collega's in de sigarettenfabriek. Wanneer ze ruzie krijgt met een van de andere sigarettenmeisjes, vliegt ze haar aan. Carmen wordt opgepakt door Jongi, een van de bewakers van de township. Onderweg naar het politiebureau valt Jongi voor haar charmes en laat haar ontsnappen. Jongi raakt verstrikt tussen zijn liefde voor Carmen en de verplichtingen ten aanzien van zijn werk en zijn familie, en Carmen wijst hem af. Jaloezie en waanzin drijven Jongi uiteindelijk tot het uiterste.
U-Carmen e-Khayelitsha ging in première tijdens het Filmfestival Berlijn van 2005 en iedereen die de bioscoop uitkwam voelde zich sexy en swingend. Het was misschien wel om dat beetje zon en zinnelijkheid dat de film onverwacht de Gouden Beer voor beste film won. U-Carmen markeert het filmdebuut van Mark Dornford-May en is gebaseerd op een van de eerste voorstellingen die de Engelsman met zijn kersverse Zuid-Afrikaanse muziektheatergezelschap maakte.
Fascinerend weerbarstig
Van de theatrale oorsprong van U-Carmen is in de film weinig meer terug te vinden, of het moet de dwingende structuur van de opera zelf zijn, waarin ook de gesproken informatie op recitatieve wijze een plaats heeft gekregen. De beelden zijn echter rauw en documentair, net zo stoffig en terloops als de setting van de township waarin Carmen op haar all stars-gympen haar liefdes beleeft. Die wonderlijke contrasten, tussen laat-negentiende-eeuwse aria's en een onbekende taal, trotse vrouwen en versleten slippers, afgepaste handelingen en de lome atmosfeer van een veel te hete zomerdag, maken U-Carmen fascinerend weerbarstig.
Townships
'U-Carmen e-Khayelitsha' is gezongen en gesproken in Xhobos ('click taal'). Hoewel de muziek in U-Carmen op die manier vaak opzettelijk vreemd klinkt, blijkt het operaverhaal de verplaatsing van Spanje naar Zuid-Afrika, van de negentiende naar de eenentwintigste eeuw, juist heel makkelijk aan te kunnen. Carmen in de Townships overtuigt.
Denk niet dat je uitgekiende decors krijgt voorgeschoteld. De film begint in de townships. Langzaam kom je erachter wie de acteurs/zangers zijn en hoe regisseur Dornford-May zowel het verhaal als de muziek zijn plaats geeft. Daarbij speelt uiteindelijk de muziek de hoofdrol. De liedjes, als je zo onbescheiden mag zijn om ze zo te noemen, worden weliswaar omgeven met “echte” beelden en gespeelde scènes, maar dat is eigenlijk een excuus om de opera helemaal opnieuw uit te voeren met een geheel zwarte cast op zeer ongewone locaties.
Indruk
Dat de muziek de nadruk krijgt, is terecht. Bizet baseerde zijn opera op een roman uit die tijd. Die roman wordt niet meer gelezen, maar de opera 'Carmen' wordt nog bijna dagelijks over de hele wereld uitgevoerd. Ook in deze film blijkt weer, dat de ontroerendste scènes ontstaan bij de mooiste stukjes muziek. Van het verhaal moet 'U-Carmen e-Khayelitsha' het niet echt hebben. Wel van de muziek en de vertolkingen, waarbij vooral Pauline Malefane indruk maakt.
Voor operakenners moet het een leuke ontdekkingstocht zijn om te zien hoe situaties uit het negentiende eeuwse Spanje worden vertaald naar het huidige Zuid-Afrika. Daarbij is vreemd genoeg nooit sprake van aids of drugsmisbruik, maar in de oorspronkelijke opera zullen de sloppenwijken van Sevilla ook wel iets romantischer zijn voorgesteld dan ze in werkelijkheid waren. Apartheid wordt zeer zijdelings genoemd en drugssmokkel komt wel voor, maar dan alleen om het verhaal een nieuwe wending te geven. Kortom: geen film voor iemand die wil weten hoe het eraan toegaat in de townships. Wel een niet te missen film voor iedereen die iets met opera heeft en de oorspronkelijke 'Carmen' kent, én voor mensen die kennis willen maken met het fenomeen opera.
(Bron: o.a. De filmkrant)
